กู่แก้ว ดินแดนแห่งอารยยุคทวารวดี มีประชากรน้อยที่สุดในอุดร

กู่แก้ว ในอดีตพื้นที่บริเวณนี้เป็นจุดกึ่งกลางระหว่าง 3 เมืองใหญ่สมัยทวารวดี คือเมืองหนองหาน เมืองกุมภวาปี และจังหวัดสกลนครในปัจจุบัน ต่อมาในยุคขอมเรืองอำนาจ พ.ศ. 1700 -1800 อาณาจักรขอมได้มีอำนาจเหนือบริเวณอีสานตอนบน และได้สร้างปราสาทหินแบบขอมให้กับเมืองประเทศราชสร้างอโรคยาศาล สถานรักษาพยาบาลขนาดใหญ่นอกเขตเมือง รวมทั้งสร้างศาลาไฟ จุดพักค้างคืนระหว่างเดินทาง ซึ่งเป็นปราสาทหินขนาดเล็กมากมาย ต่อมาอาณาจักรขอมเสื่อมอำนาจลง บริเวณแห่งนี้ได้ถูกทิ้งร้าง

จนกระทั่งปี พ.ศ 2450 ชาวอำเภอหนองหานและชาวอำเภอกุมภวาปี ได้ย้ายถิ่นฐานมาจับจองพื้นที่ทำกินในบริเวณนี้ โดยส่วนใหญ่เลือกตั้งบ้านเรือนอยู่หมู่บ้านใหญ่ในเวลานั้นคือบ้านจีต และบ้านคอนสาย ต่อมาหมู่บ้านในแถบนี้ก็ได้ขยายใหญ่และเจริญขึ้นตามลำดับ

ในครั้งแรกนั้นทางจังหวัดอุดรธานีจะใช้ชื่อว่า อำเภอเฉลิมพระเกียรติ เพื่อเป็นการเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เนื่องในวโรกาสพระราชพิธีฉลองสิริราชสมบัติครบ60ปี โดยได้ทำการประชาพิจารณ์ต่อคนในพื้นที่ ซึ่งคนในพื้นที่ได้เสนอให้ใช้ชื่ออำเภอกู่แก้ว เนื่องจากว่าเป็นชื่อเดียวกันกับปรางค์กู่แก้วซึ่งเป็นโบราณสถานสำคัญของอำเภอและของจังหวัดอุดรธานี โดยทางจังหวัดเห็นว่าเป็นสถานที่ยึดเหนี่ยวจิตใจของคนในพื้นที่จึงได้ใช้ชื่อตามที่ประชาชนเสนอมาคือ อำเภอกู่แก้ว จังหวัดอุดรธานีเป็นชื่ออย่างเป็นทางการของอำเภอกู่แก้ว

สถานที่สำคัญในอำเภอกู่แก้ว จังหวัดอุดรธานี ได้แก่ ปรางค์กู่แก้ว ที่เป็นอโรคยาศาลโบราณในสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ ๗ และ วัดป่าศรีคุณาราม ที่เป็นที่ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุ (ส่วนพระจักษุธาตุ) และมี พระพุทธมิ่งมงคลศรีโลกนาถ (หลวงพ่อสมปรารถนา) ซึ่งเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์และเป็นศูนย์รวมจิตใจของชาวอำเภอกู่แก้ว

1. ปรางค์กู่แก้ว (วัดกู่แก้วรัตนาราม)

ประวัติ: โบราณสถานแห่งนี้สร้างขึ้นในสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ ๗ แห่งขอมโบราณ ราวพุทธศตวรรษที่ ๑๘ สันนิษฐานว่าเป็นอโรคยาศาล (โรงพยาบาล)

ลักษณะ: เป็นปราสาทหินศิลาแลงเก่าแก่ ประกอบด้วยปราสาทประธานและวิหาร ตั้งอยู่ภายในกรอบกำแพงแก้วรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า.

ความสำคัญ: เป็นโบราณสถานแห่งเดียวในจังหวัดอุดรธานีที่สะท้อนอิทธิพลศิลปะขอมโบราณ และเป็นที่เคารพสักการะของชาวบ้าน

2. วัดป่าศรีคุณาราม

ความสำคัญ: เป็นวัดที่สร้างขึ้นในภายหลัง และเป็นที่ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุ (ส่วนพระจักษุธาตุ) และพระมหาเจดีย์มงคล.

พระพุทธมิ่งมงคลศรีโลกนาถ (หลวงพ่อสมปรารถนา): เป็นพระพุทธรูปองค์สำคัญที่ประดิษฐานอยู่ที่วัดนี้ ชาวบ้านเชื่อว่าเป็นพระพุทธรูปศักดิ์สิทธิ์ที่ให้พรสมปรารถนา

ประวัติ: เดิมบริเวณวัดเคยเรียกว่า “เหล่าปลาฝา” เนื่องจากมีหินรูปปลาฝาเจาะเป็นโพรงสำหรับเก็บสิ่งของมีค่าในสมัยโบราณ